RANN 8

Hirneth awosa (dell heveli dhe Kerensa Karn), yth esa kammow poes war an grisyow. ‘O, Dyw dhe’m selwel!’ a hwystras Kerensa Karn, meur hy own, ‘ymons omma rag ow ladha!’

Gans tardh krev yth igoras an daras. Ha meur o hy marth lemmyn. Nyns esa tus gans gonnow ena. Yth esa gwithyas kres a’y sav y’n treudhow.

‘Angrysus!’ a grias Kerensa Karn. Hi a syghas hy dagrow.

‘Wel,’ yn-medh an gwithyas kres, ‘Pyth usi ow hwarvos omma?’

Diwettha, y’n gwithyatti, yth evas Kerensa Karn hanafas a de. Marthys da o an te. Marthys da o an bywnans ynwedh. Yth esa Rabmen Palfray ynwedh ena y’n gwithyatti.

‘Fatell a genes y’n eur ma?’ yn-medh Rabmen dhedhi.

‘Fest splann! Byw ov ha dhe wari. Splann yw an bywnans y’n eur ma.’

Wosa pols byghan, hi a wrug govynn orto:

‘Mes pandr’a hwarva? Ple’ma Tatiana? Yw hi marow?’

‘Nag yw, nyns yw hi marow, dell grysav. Mes gorta pols,’ yn-medh Rabmen. ‘Ni a wra keskewsel gans an pennhwithrer. Ev a vydh omma kyns pell. Ena ni a wra diskudha gwiryonedh an kas.’

Ugens mynysenn diwettha, y teuth pennhwithrer an kreslu y’n stevell.

‘Dydh da dhywgh,’ yn-medh ev. ‘Pennhwithrer Kledh yw an hanow.’

‘Ple’ma Tatiana, Pennhwithrer Kledh? Usi hi omma y’n gwithyatti? Po yw hi marow po kellys hwath?’

‘Gwrewgh omdhiserri, Mestres Karn, Mester Palfray. Nyns yw agan Tatiana na marow na kellys,’ yn-medh Pennhwithrer Kledh.

‘Mes usi omma?’ a wovynnas Kerensa arta.

‘Nag usi, nyns usi omma, Mestres Karn. Yth eth tre gans hy thas.’

‘Gans hy thas? Yw henna fur?’ a grias Kerensa, skruthys.

‘Kerensa! Nyns yw hemma ewn,’ yn-medh Rabmen.

‘Nyns eus kaletter, Mestres Karn,’ a worthybis Pennhwithrer Kledh. ‘Y fydh Tatiana gwithys yn ta yn chi hy thas. Gorfennys yw an mater y’n eur ma.’

‘Ragov vy nyns yw gorfennys,’ yn-medh Kerensa Karn. ‘Ny gonvedhav travydh a’n mater. Pandr’a hwarva poran, Pennhwithrer?’

‘Esedh omma, Mestres Karn y’n gador a-dheragov - ha ty, Mester Palfray, ena y’n gador arall. Yndella y hwrav diwia an kas.’

Unnweyth a’ga esedh hag attes, y hwrug Kerensa ha Rabmen mires orth an pennhwithrer. Yth esens i ow kortos an displegyans.

‘Y’n kynsa le,’ yn-medh an pennhwithrer, ‘nyns yw tas Tatiana den drog. Mes nyns yw namoy den rych ha byttegyns ogas denvydh ny woer hemma. Ev a worras oll y arghans yn Bal Krofti Deghow. Deges yw an bal lemmyn ha kellys yw y arghans.’

‘Nyns yw ev namoy “taykoun” ytho,’ yn-medh Rabmen (ow tenna skriflyver a’y boket).

‘Nag yw, nyns yw namoy “taykoun”,’ yn-medh an pennhwithrer.

‘Rag henna y hwrug Tatiana poenya dhe-ves?’ a wovynnas Kerensa Karn. ‘Rag bos hy thas boghosek lemmyn?’

‘Nyns o hemma an reson,’ yn-medh an pennhwithrer. ‘Yma nebes tus erell y’n hwedhel. Yma unn den, koweth hy thas kyns. Hanow an den na yw Romero - Arbim Romero.’

‘Arbim Romero? Py par hanow yw hemma?’ a wovynnas Rabmen.

‘Piw a woer?’ yn-medh Pennhwithrer Kledh. ‘Romero y honan a dheu dhiworth Brasil avel Tatiana ha’y thas. Mes teylu Romero a dheuth dhiworth an pow henwys Yougoslavi y’n dydhyow eus passys - dhe’n lyha, dell hevel.’

‘Hag Arbim Romero yw kar Tatiana?’ a wovynnas Kerensa Karn.

‘Vydh-oll, vydh-oll!’ a grias an pennhwithrer. ‘Mes ev a vynna prena Tatiana avel gwreg, dhiworth hy thas.’

‘Prena avel gwreg!!’ a grias Kerensa Karn, skruthys.

‘Dhe wir - rag bern a arghans magata: kynnik kales dhe skonya rag den boghosek.’

‘Ytho, Tatiana a boenyas dhe-ves rag fia dalghenn Romero - ewn?’ yn-medh Rabmen.

‘Kamm,’ yn-medh an pennhwithrer. ‘Tas Tatiana yw den krev ha wordhi. Skonya a wrug ev an kynnik euthek. Mes y’n kettermyn, Tatiana esa ow kul kynnik hy honan - kynnik dhe Romero, an weyth ma, kynnik yn-dann gel. Mar mynna Romero demmedhi gensi, res o dhodho tylli hanter-kans mil peuns dhe Tatiana hy honan.’

‘Hanter-kans mil peuns!! Hemm yw fortun bras!’ yn-medh Rabmen, marthys.

‘Mes hogen, piw a wra demmedhi gans neb den euthek avel henna, yn despit dhe’n arghans?’ a wovynnas Kerensa Karn.

‘Ple’ma Tatiana, Pennhwithrer Kledh? Usi hi omma y’n gwithyatti? Po yw hi marow po kellys hwath?’

‘Gwrewgh omdhiserri, Mestres Karn, Mester Palfray. Nyns yw agan Tatiana na marow na kellys,’ yn-medh Pennhwithrer Kledh.

‘Mes usi omma?’ a wovynnas Kerensa arta.

‘Nag usi, nyns usi omma, Mestres Karn. Yth eth tre gans hy thas.’

‘Gans hy thas? Yw henna fur?’ a grias Kerensa, skruthys.

‘Kerensa! Nyns yw hemma ewn,’ yn-medh Rabmen.

‘Nyns eus kaletter, Mestres Karn,’ a worthybis Pennhwithrer Kledh. ‘Y fydh Tatiana gwithys yn ta yn chi hy thas. Gorfennys yw an mater y’n eur ma.’

‘Ragov vy nyns yw gorfennys,’ yn-medh Kerensa Karn. ‘Ny gonvedhav travydh a’n mater. Pandr’a hwarva poran, Pennhwithrer?’

‘Esedh omma, Mestres Karn y’n gador a-dheragov - ha ty, Mester Palfray, ena y’n gador arall. Yndella y hwrav diwia an kas.’

Unnweyth a’ga esedh hag attes, y hwrug Kerensa ha Rabmen mires orth an pennhwithrer. Yth esens i ow kortos an displegyans.

‘Y’n kynsa le,’ yn-medh an pennhwithrer, ‘nyns yw tas Tatiana den drog. Mes nyns yw namoy den rych ha byttegyns ogas denvydh ny woer hemma. Ev a worras oll y arghans yn Bal Krofti Deghow. Deges yw an bal lemmyn ha kellys yw y arghans.’

‘Nyns yw ev namoy “taykoun” ytho,’ yn-medh Rabmen (ow tenna skriflyver a’y boket).

‘Nag yw, nyns yw namoy “taykoun”,’ yn-medh an pennhwithrer.

‘Rag henna y hwrug Tatiana poenya dhe-ves?’ a wovynnas Kerensa

Karn. ‘Rag bos hy thas boghosek lemmyn?’

‘Nyns o hemma an reson,’ yn-medh an pennhwithrer. ‘Yma nebes tus erell y’n hwedhel. Yma unn den, koweth hy thas kyns. Hanow an den na yw Romero - Arbim Romero.’

‘Arbim Romero? Py par hanow yw hemma?’ a wovynnas Rabmen.

‘Piw a woer?’ yn-medh Pennhwithrer Kledh. ‘Romero y honan a dheu dhiworth Brasil avel Tatiana ha’y thas. Mes teylu Romero a dheuth dhiworth an pow henwys Yougoslavi y’n dydhyow eus passys - dhe’n lyha, dell hevel.’

‘Hag Arbim Romero yw kar Tatiana?’ a wovynnas Kerensa Karn.

‘Vydh-oll, vydh-oll!’ a grias an pennhwithrer. ‘Mes ev a vynna prena Tatiana avel gwreg, dhiworth hy thas.’

‘Prena avel gwreg!!’ a grias Kerensa Karn, skruthys.

‘Dhe wir - rag bern a arghans magata: kynnik kales dhe skonya rag den boghosek.’

‘Ytho, Tatiana a boenyas dhe-ves rag fia dalghenn Romero - ewn?’ yn-medh Rabmen.

‘Kamm,’ yn-medh an pennhwithrer. ‘Tas Tatiana yw den krev ha wordhi. Skonya a wrug ev an kynnik euthek. Mes y’n kettermyn, Tatiana esa ow kul kynnik hy honan - kynnik dhe Romero, an weyth ma, kynnik yn-dann gel. Mar mynna Romero demmedhi gensi, res o dhodho tylli hanter-kans mil peuns dhe Tatiana hy honan.’

‘Hanter-kans mil peuns!! Hemm yw fortun bras!’ yn-medh Rabmen, marthys.

‘Mes hogen, piw a wra demmedhi gans neb den euthek avel henna, yn despit dhe’n arghans?’ a wovynnas Kerensa Karn.

‘O, madama, y hwer yn fenowgh y’n bys gwir,’ a worthybis Pennhwithrer Kledh. ‘Mirewgh orth oll an benynes yowynk ha teg a wra demmedhi gans den rych ha koth.’

‘Hemm yw gwir mes an kas ma o moy “negys” ages henna, dell hevel - travydh moy ages bargen - ha nyns o bargen da!’

‘Gwir. Mes gwir yw ynwedh bos Romero den teg! Nyns yw namoy yowynk mes teg yw hwath. Wel,’ yn-medh an pennhwithrer, ‘an bargen, dell leverowgh hwi, o gorfennys yndella. Romero a res an arghans dhe Tatiana ha dydhyas an demmedhyans o restrys. Pareusys o puptra.’

‘Ha’y thas? Pes da o heb dhout,’ yn-medh Kerensa Karn yn yeyn.

‘Nag o, nyns o pes da. Serrys o tas Tatiana, yn tevri. Mes ny vynna Tatiana klywes y argyans. Yth esa kedrynn vras yntredha.’

‘A, an arghans plos!’ a grias Kerensa.

vvvvv

nessa rann yn An Gannas mis Du

NEBES GERYOW ‘NOWYDH’

DIWORTH BYWNANS KE

gans Ken George

Yn mis-Metheven y prenis, diworth an Lyverva Genedhlek yn Kembra, dasskrif an gwari-merkyl nowydh diskudhys, Bywnans Ke.  Edhomm a’m bo a nebes termyn dyski redya an dornskrif koth y is, mes erbynn mis-Est re sewensen redya, treusskrifa ha jynnskrifa pubonan a’n dewugens folenn eus gesys.  My a woer bos tus erell ow studhya an dornskrif, ha da vydh keheveli agan redyansow.

Re gevis moy ages deg ger nowydh ha tri-ugens, hag y hwaytyav y fydh an myns dien moy es kans pan vo gorfennys an studhyans.  Rann vrassa anedha yw kelmys orth geryow aswonnys seulabrys:

1)            liesplegow nag yns kevys y’n tekstow erell, rag ensampel:

gorthugherow                liesplek a gorthugher

kelemmi                          liesplek a kolomm

2)        gwreydhyow na vedha kevys seulabrys marnas yn geryow hirra, rag ensampel:

feus      kevys yn anfeusik                Kembrek ffawd

meul     kevys yn gormeulow                Kembrek mawl

3)        geryow na vedha kevys seulabrys marnas yn henwyn tylleryow, rag ensampel:

kewnans                 kevys war an mappa avel Kynance.

4)        geryow na vedha kevys seulabrys marnas yn skrifow Lhuyd, rag ensampel:

budhugenn       bulugyn (Lhuyd) ‘earthworm’

legras                legriaz      (Lhuyd) ‘corruption’

Mes an geryow an moyha dhe les dhymm yw an re gans gwredhyow ‘nowydh’; yn mysk an re ma yma:

KERNEWEK            SOWSNEK             BRETONEK po

                                                KEMBREK                            

darow                     fully developed          Br. darev

kedhlow                information                 Br. keloù

krabanow                talons                     Br.krabanoù

naska                     to harness                Br.naskañ

Norgagh                Norway

torgek                    cut-throat                 Kb. torgeg

ystoeth                   flexible                    Kb. ystwyth

Dhe’m brys evy, savla an Kernewek yn Bywnans Ke, dres oll yn kynsa hanter an tekst, yw ughella ages an Kernewek yn Bywnans Meryasek.  Yth esov ow pesya gans ow studhyans, hag y fydh genev moy dhe leverel y’n termyn a dheu.

Ha ni ow klywes oll an nowodhow marthys yn kever diskudhans an gwari Kernewek Kres yn kever Bywnans Sen Ke, martesen y fia dhe les dyski neppyth moy yn kever istori an sans ha’n eglos gelwys war y lergh.

Herwydh an henhwedhel ev o managh yowynk iwerdhonek neb a woelyas war ven growan[1], dhe benn an pympes kansblydhen, ha tira war lann an avon Fal yn le yw henwys lemmyn Heylynn Treneglos.

Ke o mab teylu bryntin hag ev a dheuth ha bos pronter a-varr yn y vywnans awos y skentoleth hag a-wosa epskob. Byttegyns ev a asas an soedh ma ha ri y gerthow dhe’n voghosogyon ha bywa avel ankar.

Ha Ke ow pysi gedyans, y feu leverys dhodho hwilas klogh ha vyajya ganso erna sonno an klogh a’y honan.

Ev a veu kemmerys dhe wrier klegh henwys Gildas a wrug dhodho klogh. Ke a vyajyas gans an klogh ma bys pan dheuth dhe heylynn a’n mor hag entra yn koeswik.

Y’n goeswik ma an klogh a sonas ha Ke a dhrehevis chapel byghan ha logow rag y gowetha. Y vanaghti a veu brashes ha Ke y honan eth dhe Vreten Vyghan. Ev a verwis ena yn Kleder dhe’n kynsa Sadorn mis Hedra, martesen yn 495. Yma fenten sans yn Kleder a dheg hanow Ke.

Yn Kernow managhti yw aswonnys yn plyw Sen Ke, kovskrifys y’n Lyver Dydh Breus 1086, ha krysys dhe vos ena y’n vlydhen 500. Ke o onan yn bagas a venegh a dheuth dhe Gernow hag yn mysk y gowetha yth esa, dell dybir, Rumon ha Fili (yma eglos Fili war lann arall an Fal).

Nebes tus a grys bos Ke diyskynnyas Padarn, myghtern a Gernow hag yma kampoellansow orth y gevrenna orth myghtern Arthur ha re a’y varghogyon. Dy’goel Ke yw an Sul wosa an kynsa Sadorn a vis Hedra, pennbloedh y vernans, ha gweres Ke yw govynnys treweythyow erbynn gloes-dans!

Plyw Sen Ke o onan bras, neb 7000 erow, hag a synsi ynni tiryow yw lemmyn plywow Keynwynn, Baldu ha Dowrchas.

Nyns yw godhvedhys dydh an Eglos Koth Sen Ke mes yth esa eglos a vri y’n tyller kyns bos skrifys kovlyver an Epskob Bronescombe yn 1275. Degow an eglos wosa 1270 a veu res dhe eglos an Kollji Glasneth mayth o boghosek an blyw hy honan.

Eglos Koth Sen Ke yw desedhys dhe benn howldrehevel an blyw, ryb an avon, may fedha res dhe’n blywogyon kerdhes pymp mildir dhe’n eglos ha pymp mildir dhe dre a-wosa. Y’n jydh hedhyw res yw tremena bownder hir ha kul a-dhiworth Porthke dhe dhrehedhes di. Mar a-varr ages 1531

yth esa govenek may fe dastrehevys an eglos yn kres an blyw mes ny veu gwrys travydh bys yn 1802.

Dhe’n termyn na, 1802, yth esa an eglos koth yn studh dyantell ha korf an eglos a veu distruys ma na welir men vydh y’n jydh hedhyw. Byttegyns yma an tour hwath a’y sev, gordevys ha peryllus y studh ha ke sevys a-derdro.

An eglos o kottha ages an tour; an tour a veu kowlwrys, dell hevel, dhe dhiwedh an 15ves kansblydhen hag ewnansow gwrys dhe dhiwedh an 16ves kansblydhen; mes a’n eglos koth nyns eus skant deskrifans vydholl.

Eglos Nowydh Plyw Sen Ke, Eglos Ollsens, a veu drehevys yn 1802 dhe du arall an fordh veur yntra Truru ha Pennrynn. Dhe’n termyn na y feu deskrifys avel ‘byghan ha hager’ ha dell hevel ny veu drehevys yn ta awos bos edhomm a’y thenna dhe’n dor ha’y dastrehevel yn 1895!

Nebes an prenn ha’n veyn ha tri klogh a veu kemmerys a-dhiworth an eglos koth; rannow erell a veu gwerthys dhe’n eglos Pyran yn Tewennow. Peul growan a veu sevys ryb an eglos nowydh ha’n peul ma a allsa bos kyns-kristyon rag ny veu styrys an merkyansow warnodho.

an eglos vyghan, drehevys yn 1853

Meyn erell a veu devnydhys rag drehevel chi-boghosogyon an blyw hag y’n keth tyller yn1853 eglos vyghan a veu drehevys a-ji dhe lann an eglos

koth hag a-dal an tour koth. An eglos na a servya rag termyn avel skol. An besydhven, a’n 15ves kansblydhen ha devedhys martesen diworth eglos Sen Petrek, a sev war rann selven krows Sen Ke. An grows ma a sevi seulabrys dhe Lannergh Wartha, unn mildir dhe’n west.

Ytho dhe dyller tirans Sen Ke, a-der dew ji-tiek hag eglos vyghan a’n 19ves kansblydhen, nyns eus dhe weles marnas tour an Eglos Koth Sen Ke. Byttegyns ow kerdhes dhe lannow gwydhek an heylynn yma kosoleth oll a-dro ha nyns yw kales mos war-dhelergh yn istori ha konvedhes fatell gavas Sen Ke an tyller ma dhe les, mar es dh’y dhrehedhes a’n dowr yn y dhydhyow ev, mes y’n oesow a-wosa mar gales dhe dhos di a’n tir.

Ass en feusik dhe’n Orsedh hevlyna war ugheldiryow Pennsylva bos teg an gewer. Marnas boghes glawennow a goedhas ha kommol du ow fistena a-ugh dhe ri howlsplann dhe’n moyha.

Berdh nowydh a veu degemmerys, y’ga mysk an skrifer E.V. Thompson ha tri ombrofyer sewen a’n apposyans peswar gradh an Gesva.

Deborah Bennetts a gewsis yn ta yn Kernewek dhe avisya gwaynoryon piwasow an Orsedh ha Wella Brown a dherivis henwyn an re sewen y’n kesstrifow yn Kernewek.

Tony Hak a waynyas kynsa pris rag yeth plen (martesen ev a garsa dannvon y skrif dhe vos dyllys yn An Gannas) ha Ken George a waynyas an kynsa ha’n nessa le yn bardhonieth (gwelir dhe-woeles, folenn 8).

Skeusenn:

 Gorsedh Kernow, Pennsylva:

an Arloedhes a Gernow a dheg bleujennow dhe’n Bardh Meur

(dasskrifys a-dhiworth an wiasva Nowodhow Kernow:

www.geocities.com/cornishnews)

Dell veu kampoellys yn An Gannas mis Gwynngala yma gwiasva Kowethas an Yeth, Warlinnen, sevys y’n eur ma.

Gwrys fest yn ta yw gans meur a dherivadow yn kever an yeth ha’n Kowethas.

Tus ow vysytya an wiasva a welvydh byttegyns bos nebes kamm-lytherennansow keffrys yn Soswnek ha Kernewek a via gwell aga ewna. Mars eson ow kammskrifa yn Sowsnek fatell yll tus fydhya y’gan Kernewek!

Da via pareusi rol anedha ha dannvon dhe dhyghtyer an wiasva, Matthew Clarke.

1.

Yth yskynnas Jak ha Jill an vre,

Dhe gyrghes kelorn a dhowr;

Mes gokki yw henna, awos y’n dre

Yth esa tappow lowr.

2.

Maria, Maria, goeth yn tien,

Fatell dyv dha warth?

Gans hwynn ha pla ha hwel bilen;

Y’n kasav vy – eus marth?

3.

Ny ylli Jak dybri kig tew,

Ny gara y wreg kig moen.

Heb akord-vydh yntredha, an dhew,

I eth dhe gweli heb koen.

4.

Hey diddyll, diddyll, an gath ha’n harfyll,

An vugh a worlammas an loer;

Heb mar, hi a diras, mes yn pana dyll-

-er? wel, yn tevri, piw a woer?

5.

Ba, Ba, davas dhu,

Eus gwlan dhiso jy?

Eus, heb mar, dhe’m gwitha yn-fyw;

Nyns eus dillas na pluv dhymmo vy.

6.

Kenewgh kan a hwedner,

Poket leun a dim.

Mes – sugal yw, a nyns yw? – na!

A ny vynnydh kavoes rim?

7.

Humpti Dumpti a goedhas dre wall,

Ha terrys o ev dhe demmyn;

Mes glusys o ev yn kettep dral,

Ha kowal yw Humpti lemmyn.

8.

My a’m bo knowwydhen verr –

Anfeyth o hi, an pla!

My a’s hakkyas hi yn ter,

Ha hi yw keunys da.

9.                                                                    

Dhe varghas, dhe varghas,

Rag prena porghellik:

Ellas, nyns eus arghans

Y’m poket – eus tellik?

10.

Maria a’s teva oen byghan,

Ev o berrik, y’n gwella prys;

Da o gensi hy oen byghan,

Gans menta, patatys ha pys.

Gwrys fest yn ta veu tressa rann an Ordinale Kernewek, Resurrexio Domini, pan veu gwariys dhe blen an gwari Lannyust an hav ma. Tyller gwiw dhe wul an gwari yw heb mar - hag yn rann drefenn bos plen an gwari Lannyust ha tiryow erell y’n blyw tir perghennys gans Kolljji Glasneth seuladhydh

Kepar ha’n dhiw rann gynsa, an warioryon o tus an blyw ha’n askorrans o pur dha. Yth esa deg ha tri-ugens gwarier, hanterkans y’n keur ha pymthek ilewydh. Niver bras a dus a dheuth dhe vires orth an gwari keffrys, rag ensampel moy es hwegh kans nos Yow.

An nos Yow na o niwlek yn Lannyust ha’n golowys a-dro dhe’n plen ow lentri der an niwl a wrug ayrgylgh tarosvannus. Kyn feu gwrys arta dre vras yn Sowsnek dhe dhri an gwari dhe voy a viroryon, yth esa Kernewek kewsys ynwedh ha Peder, gwariys gans Tom Henderson Smith, a gewsis agan yeth yn kler.

Gwir yw dell skrif an kevarwoedhyas, Dominic Knutton, nag o aswonnys an Ordinale yn ledan yn Kernow hedhyw kyns bos sevys askorrans Origo Mundi yn 2000 yn Lannyust. Ytho kyn feu gwrys yn Sowsnek, Kernewek a vydh ughelhes y savla y’n keth termyn. Ev a skrif ynwedh yth hevel dynyans an gwariow dhe vos mar grev dell o nans o pymp kans blydhen.  

Tewlys yw dhe synsi kevres a arethow yn kever an yeth kernewek yn Kresenn Morley Tamblin, Bre an Loja, Lyskerrys.

An arethow a vydh rag dallethoryon ha tus freth hag y fydhons gwrys dres vras yn Sowsnek. Pub areth a dhalleth dhe 7.30 (19.30 eur).

Pella derivadow dhiworth Skrifennyades an Gesa, Maureen Pierce (trigva dhe’n diwettha folenn).

A Bennskrifer ker,

Synsys dhis ov vy ty dhe wul vri mar splann a Notennow Kernewek yn An Gannas mis Gwynngala.

Y’n lyver ma, dyllys pub blydhen dell yw, ow govenek yw gweres Kernewegoryon ow skrifa ha kewsel an yeth yn fordh nebes nes dhe’n yeth a welyn yn tekstow koth yw an gwella kov usi genen an yeth wir dell o skrifys ha kewsys avel yeth byw yn termyn mayth o kewsys gans kansow po milyow a dus yn Kernow.  Dhe wir, pur ogas dhe hemma yth eson ni lemmyn. Owth oberi gans Treger my re verkyas bos treylyans Kernewek Treger milweyth nes dhe Gernewek dell yw kewsys lemmyn es dell yw an mammskrif Sowsnek dhe Sowsnek a’n jydh hedhyw hag es lowr yw treylya Kernewek Treger dhe Sowsnek an jydh hedhyw, ogas ger ha ger.

Dhe les vydh, martesen, diskwedhes rann an profyansow yn Notennow Kernewek a via da aga gweles yn usadow kemmyn yntra Kernewegoryon. Nyns eus spas omma dhe styrya praga an profyansow, mes ymons i oll y’n lyver Notennow Kernewek.

(Da yw a’y worwedh, po gwell a’y wrowedh, ‘lying’)

Nyns yw hemma an hwedhel dien heb mar, ha res vydh redya pella yn Notennow Kernewek dhe weles oll an dra.

Da yw gweles dhiworth ha govenek skrifys yn ewn yn fenowgh yn An Gannas ha skrifow erell ha my a wayt, tamm ha tamm, gweles an profyansow erell degemmerys ynwedh. My a wayt tus dhe redya an lyver, hwithra an tekstow aga honan dhe weles mars yns i unnver gans an profyansow. Yma oll an tekstow koth yn prynt lemmyn dhiworth Kesva an Taves (Jori Ansell) po dhiworthiv vy.

            Yn pur lel dhis, Ray Edwards

PORPOS HAG UNNVEREDH

Dalleth mis Gwynngala yn Johannesburg, Afrika Dheghow, y hwarva Ugh-kusulyans an Bys war Dhisplegyans Sostenadow[1].

104 hembrenkyas a-dhia lies bro a dheuth ha disklerya lies tremmynn a boenvotter dres an bys.

Kampoellys veu, rag ensamplow, an livow euthek yn Repoblek Chekk hag Ostri; ynysow y’n Keynvor Hebask ogas dhe veudhi awos ughelheans an mor; an mil vilvil a dus na’s teves dowr salow; an 2.5 mil vilvil heb yeghesweyth sempel; treghi gwydh dres efander hag yw 2/3 a’n braster a Vreten Veur; ha’n niver skruthus a fleghes ow merwel.

‘Unn flogh a verow yn Afrika pub 3 eylenn’, yn medh Tony Blair, Pennmenyster Breten.

Tro ha diwedh an kuntelles, Kofi Annan, Skrifennyas Ollgemmyn a’n KK (Kenedhlow Kesunys) a dhiskleryas:  ‘An ugh-kusulyans ma a wra agan gorra war an hyns may fo lehes boghosogneth, yn-dann dhifres an kyrghynnedh:  hyns hag a sewen a-barth poblow oll, ha boghosek ha golusek, hedhyw hag avorow.

Governansow re akordyas orth ommgemmeryansow fyrv a lies eghenn ha gwriansow hag a wra gul gwellheans gwir a-barth poblow yn pub ranndir a’n bys.’

 AN AKORDYANSOW: PAN AVONSYANS?

Otomma rol a’n akordyansow a veu hedhys wortiwedh, ha nebes arbrisyansow warnedha.

· Pyskegi: daskorr stokkow diskreunys[2] ‘pyle pynag a yllir, na vedhens wosa 2015’, ha desedha roesweythow a lownyow morek difresys.

Herwydh krytygyon, an euryador ma a wra bludhya an musurow ha re beu desedhys seulabrys.

· An dus nag yw junys dhe broviysi-dowr: Treghi niver a’n re ma dhe hanter (henn yw dhe 550 milvil) erbynn 2015.

Homm yw kostenn a veu degemmerys y’n ugh-kusulyans 2000.

· An dus na’s teves  yeghesweyth gwiw: treghi aga niver dhe hanter (henn yw dhe 1,200 milvil) an niver ma erbynn 2015.

Avonsyans poesek yw hemma, kyn feuva enebys yn-fen gans an SUA. Hemm a allsa gul meur rag lehe an niver a vernansow kettep blydhen: 2 vilvil, ha fleghes an moyha rann a’n re ma. Wortalleth an SUA , yn unnik, o kontrarius; mes ena i a hepkorras aga gorthter.

· Kressya yn-fen’ devnydhyans a enerji nowydhadow.

Dyth niwlek yw hemma. Soweth na veu akordys neb kostenn gewar rag kressya an myns a enerji nowydhadow. An SUA ha OPEC a skwatyas unn kynnik gwrys gans Brasil (ha skoedhys gans an broyow erell a Amerika Latinek ha broyow erell yn-dann dhisplegya) dhe gressya pedergweyth an provians a enerji ‘glan’ dres an bys  erbynn 2010.

A-lemmyn 14% a enerji an bys dien a dheu a-dhia fentynyow nowydhadow: 2% a-dhia fentynyow ‘glan’ – gwyns, howl, ha tonnow an mor; ha 12% a-dhia fentynyow ‘mostys’, henn yw biomass. An Kesunyans Europek re vynnsa kressya an somm bys dhe 15% erbynn 2010. Ytho ny wrug an akordyans wortiwedh gul moy ages ynni broyow dhe oberi ‘gans omglywans ynniadow’ rag ‘kressya yn-fen an kevrann bysek a fentynyow enerji nowydhadow.’ An akordyans a skoedhyas ‘teknologow keunys menhes purra’ ha ny hepkorras enerji nuklerek.

· Effeythyow a gymygyow, war yeghes ha war an kyrghynnedh: aga byghanhe dhe’n lyha erbynn 2020.

· Byghanhe yn-fen kevradh-koll a species, usi ow hwarvos lemmyn’ erbynn 2010.

Yndellma an ugh-kusulyans re vludhyas an gostenn  a veu akordys  gans governansow yn mis Ebryl hevlyna, pan veu degemmerys ambos dhe ‘lettya ha gorra war-dhelergh an koll a vio-diverseth[3] a-lemmyn.’

 · Settya war worbrenorieth[4] y’n broyow golusek.

Dedhewadow a veu gwrys dhe ‘gennertha hag avonsya’ towlenn dres 10 blydhen rag omladh erbynn gorbrenorieth, a-der yn hwir desedha an dowlenn.

· Avonsya omgemmeryans korforedhek ha gorthybadewder[5].

Nebes avonsyans a veu gwrys tu ha dervynn orth korforedhow lies-kenedhlek dos ha bos moy gorthybadow[6]. Ha hemma spit dhe worthter krev a’n SUA.

 GREENPEACE KASTIGYS

 Y’n lyver-termyn seythunyek The Spectator y skrifas Andrew Kenny, meur y skorn, ow tevnydhya an hanow ‘eko-faskoryon’ ha ‘Greenpeace Gestapo’ rag deskrifa an kevurdhyas Greenpeace (= ‘Kres Gwyrdh’). Y’n deskrifas ev yndellma: ‘Greenpeace, an kevurdhyas eko-faskorek ha ganso sleyneth rag poblekheans[7] kehaval dhe Hitler in 1930s.’  Hag ev a dherivas unn ensampel a gammwonis a’n kevurdhyas na.

Yn Afrika Dheghow yma tus voghosek ow tevnydhya enerji mostys ha peryllys: glow, prenn, ha parafin, hag yw leskys y’ga chiow ha krowyow. An niver a dus ow merwel hag ow koedha klav yw euthek: yma moy ages 4000 flogh ow merwel pub blydhen, posnys gans parafin. Yma tanyow ow ladha hag owth evredhi milyow moy. Ha defolans an ayr a-berth yn chiow a wra lehe an hys gwaytys a vywnans a 15 blydhen. Mes ogas dhe Cape Town yma’n dredanva nuklerek Koeberg: diogel, heb dyllo defolans, hag owth askorr myns munys a atal hag yw saw, hag es y dhyghtya yn salow. Greenpeace, ow tesedha gweythres arwoedhek splann, a skonyas aswonn plit a’n milyow a dus usi ow merwel awos enerji mostys, hag i a dhesedhas protest payonus[8] yn Koeberg le may ma an glanna provias a enerji yn Afrika dhien.

Kenny a dhythyas y vreus yndellma: ‘… Yn pub le my a welas godhonieth owth omblegya a-dherag euvergryjyans, reson ow kildenna a-dhiworth diresoneth, chatelydhieth[9] owth omuvelhe[10] a-dherag faskorieth. Teknologow ha gansa dedhewadow dhe dhilea boghosogneth, ha dhe wellhe an kyrghynnedh, o ownek ha diharesel[11]. An kryjyans apokalyptek nowydh y’n hin ow chanjya a veu levys yn kettep sorn yn-dann dhervynn degemmeryans dall ha diwovynn[12]. Afrika hy honan a veu dyghtys yn bysmer goethus gans Europogyon ow kyrghes melinyow-gwyns ha ken teknologow euthek kostek hag anwiw.’

HOLYA JOHANNESBURG

Breus nerthek a veu leverys gans President Hugo Chavez a Venezuela: ‘Res yw dhyn devisya chanj selvenek yn patron an ugh-kusulyansow ma. Nyns eus dadhelva wiw vydholl’.

Ha soweth, boghes erviransow nowydh re beu gwrys hevlyna yn Johannesburg. Ytho  ny vydh profys moy ugh-kusulyansow a-dro dhe’n kyrghynnedh ha displegyans, erna wra governansow gweytha an oberow re ervirsons i aga gul. Yn le a ugh-kusulyansow, an KK a wra desedha unn oberyans flamm-nowydh rag derivas fatell usi governansow ow kweytha, yn- dann henwel ha shamya an re nag usi owth oberi yn ta, ha fatell esons ow kaskyrghes a-barth gwellheans.

Rag assaya settya war an kudynnow ma, Mark Malloch Brown, penn an Dowlenn a-barth Displegyans a’n KK, re beu ordenys dhe vos ‘dyghtyer ha rekenwas[13]‘ dres an sywyans, rag surhe na vo Jo’burg holys gans termyn a sygerneth, kepar dell hwarva wosa ugh-kusulyansow kyns. Ev re dhallathas darbari kevres a dherivadow war an broyow yn-dann dhisplegya, rag diskudha pygemmys sewena eus gansa hag i ow medra orth amkanow desedhys yn Ugh-kusulyans an Vilvlydhen, 2000: kyns oll an ervirans rag lehe boghosogneth an bys dhe hanter, erbynn 2015.

An kynsa derivadow, war bymthek bro, a wra mos dhe Gesva Ollgemmyn an KK yn mis Hedra. Hag ystynnys a vydh an derivadow ma rag gorwoelyas pub bro yn-dann dhisplegya y’n bys. Asientethow a’n KK, hag Arghantti an Bys, hag Arghas Monesek Keswlasek a wra kesoberi gans governansow an broyow na hag i ow tarbari an derivadow ma.

Dell skrifas Geoffrey Lean yn The Independent, a-varr yn mis Gwynngala, boghes y waytyans: ‘An 104 hembrenkyas … a hedhas akordyans, mes an pythow akordys, mar kwrellons i gul dyffrans meur dhe … voghosogneth usi ow townhe dres an bys, ha dhe omwethans an kyrghynnedh: an re ma yw doutys yn tevri.’

KAMPOELLOW

New Scientist, 7 Gwynngala 2002

The Spectator, 7 Gwynngala 2002

The Independent, 8 ha 13 Gwynngala 2002

http://www.johannesburgsummit.com